پرخاشگری در گربهها یکی از مشکلات مهمی است که میتواند به انسانها یا سایر حیوانات خانگی آسیب برساند. هرچند حمله گربهها به انسانها به اندازهی سگها نیست، اما این رفتار چالش بزرگی برای صاحبان گربه است، نگرانیای برای سلامت عمومی بهحساب میآید و متأسفانه اغلب باعث واگذاری یا رها کردن گربهها میشود.
وقت آن است که نگرشمان را به موضوع پرخاشگری تغییر دهیم و بفهمیم چرا گربهها بهعنوان یک گونه، رفتارهایی از خود نشان میدهند که ما آن را «پرخاشگرانه» چه نسبت به انسانها، چه نسبت به گربههای دیگر یا حیوانات خانگی تعبیر میکنیم. در کنار بررسی دلایل بروز این رفتار، روشهایی را هم برای مدیریت و کاهش آن معرفی خواهیم کرد تا خانهای آرامتر داشته باشیم.
پرخاشگری در گربهها یعنی چه؟
پرخاشگری رفتاری هشداردهنده یا حملهآمیز است که به سمت یک یا چند فرد چه نسبت به همنوعان (درونگونهای) و چه نسبت به گونههای دیگر (برونگونهای) رخ میدهد.
خرید قسطی محصولات جوسرا
خرید انواع محصولات جوسرا برای گربه و سگ به صورت اقساطی از اسنپشاپ
مشاهده و خریدپرخاشگری در گربهها پاسخی ذاتی است که برای بقا بهعنوان شکارچیان مستقل و قلمروطلب ضروری است. این رفتار میتواند در برخی موقعیتها طبیعی یا در برخی دیگر غیرطبیعی تلقی شود، اما بهطور کلی به حس بقا و ترس گربه مربوط میشود.
رمزگشایی از پرخاشگری
پرخاشگری نه یک «تشخیص» پزشکی است و نه یک ویژگی شخصیتی! احساسات گربهها ریشه در ساختار مغزی دارند که آن را «انگیزههای هیجانی» مینامند که باعث بروز واکنشهای احساسی میشوند.
رفتار پرخاشگرانه را باید از طریق انگیزهای که آن را تقویت میکند تفسیر کرد. به گفتهی Panksepp، برانگیختگی منفی معمولاً به این احساسات مرتبط است:
- ناامیدی
- ترس یا اضطراب
- وحشت (panic)
خصومت میتواند در موقعیتهای مختلف بروز کند و ممکن است پنهان (منفعل) یا آشکار (فعال) باشد. از آنجایی که انواع مختلف پرخاشگری میتوانند با نشانههای مشابهی مثل خرخر کردن گربه، پنجه کشیدن، خراشیدن و گاز گرفتن همراه باشند، گاهی زمان میبرد تا نوع دقیق پرخاشگری شناسایی شود.
انواع پرخاشگری
گربهها ممکن است به دلایل مختلفی رفتار پرخاشگرانه نشان دهند. برای مدیریت مؤثر آن، باید نوع پرخاشگری بهدرستی تشخیص داده شود.
پرخاشگری گربه نسبت به انسانها
پرخاشگری بیدلیل یا ناگهانی گربهها نسبت به انسانها معمولاً هنگام لمس یا بازی کردن در خانه اتفاق میافتد. متأسفانه بیشتر حملات متوجه اعضای خانواده هستند؛ یک پژوهش نشان داده که زنان و کودکان بیش از دیگران هدف این رفتارها قرار میگیرند.
در حالی که تحقیقات علمی همچنان در حال بررسی اثرات استرسهای قبل و بعد از تولد مادر (گربه ماده) و همچنین زمان از شیر گرفتن بر رشد رفتاری بچهگربهها هستند، یافتهها نشان دادهاند که قرار گرفتن در معرض استرس شدید پیش از تولد، میتواند حساسیت و واکنشپذیری بچهگربهها را نسبت به محرکهای استرسزا افزایش دهد. این گربهها ممکن است در مواجهه با شرایط سخت، توانایی کمتری برای کنترل احساسات خود داشته باشند و پرخاشگری غیرعادی و ترس شدیدی از خود نشان دهند.
همچنین، تحقیقات جدید نشان میدهند که تجربیات اولیه و از شیر گرفتن زودهنگام، میتواند باعث افزایش پرخاشگری و رفتارهای تکراری (کلیشهای) در گربهها شود.
بچهگربههایی که با توسط انسان بزرگ میشوند (و نه توسط مادرشان)، ممکن است نتوانند بهخوبی یاد بگیرند چطور با ناکامی کنار بیایند، چون فرآیند طبیعی از شیر گرفتن را تجربه نکردهاند. این موضوع میتواند باعث بروز مشکلات رفتاری از جمله پرخاشگری ناشی از ناامیدی شود.
موارد پرخاشگری نسبت به انسان باید بهصورت فردی بررسی شوند. این شامل معاینه دامپزشکی و ثبت شرححال دقیق از شرایط زندگی گربه، محرک اولیه و روند پیشرفت مشکل است. روش برخورد با مشکل بسته به دلیل و شرایط، برای هر گربه متفاوت خواهد بود.
در ادامه، شش دلیل اصلی پرخاشگری گربهها نسبت به انسانها را بررسی خواهیم کرد و روشهای موفق برای مدیریت و پیشگیری را نیز خواهیم گفت.
۱. پرخاشگری ناشی از ترس
بعضی گربهها ذاتاً ترسوتر از بقیه هستند، که این اغلب بهدلیل اجتماعی نشدن درست آنها با انسانها در دورهی حساس تولگی (۲ تا ۸ هفتگی) است. این نوع پرخاشگری که ترکیبی از ترس و اضطراب است، زمانی رخ میدهد که گربه با محرکهای تازه مثل افراد ناآشنا، حیوان جدید، موقعیتهای ناآشنا یا ناخوشایند و تجربههای منفی روبهرو میشود.
اگر صاحب گربه با چیزی در تماس باشد که باعث نگرانی گربهاش میشود، ممکن است ناخواسته به افزایش پرخاشگری کمک کند. مثلاً اگر کسی گربهی دیگری را نوازش کرده باشد و بعد به گربهی خودش نزدیک شود، بوی گربهی ناآشنا ممکن است باعث واکنش پرخاشگرانه شود. گربهای که احساس خطر کند، ممکن است رفتار دفاعی از خود نشان دهد.
نشانههای ظاهری این واکنش شامل:
- جمع کردن بدن نزدیک زمین
- خواباندن گوشها به عقب
- سیخ شدن موها
- و در مرحلهی بعد، تولید صداهای هشداردهنده مانند میومیو کردن مداوم گربه، گاز گرفتن یا چنگ زدن، بسته به شدت ترس و هیجان
نکته مهم: در زمان ترس، بههیچوجه سعی نکنید گربه را بغل یا آرام کنید؛ این کار میتواند هم برای شما خطرناک باشد و هم استرس او را بیشتر کند. برای کاهش این نوع پرخاشگری، به صبر و حوصله زیادی نیاز است چون واکنش هر گربه متفاوت است.
توصیه میشود:
- فضاهای امن و پنهان برای پناه گرفتن گربه فراهم کنید.
- تعاملات برنامهریزیشده و کنترلشده داشته باشید.
- از تماس اجباری با افراد یا حیوانات جدید پرهیز کنید.
- از تکنیکهای تدریجی کاهش حساسیت و اصلاح رفتار استفاده کنید.
۲. پرخاشگری ناشی از بازی یا شکار
این نوع پرخاشگری زمانی دیده میشود که گربه در حین بازی، ناگهان حملهای سریع به دست یا پای انسان انجام میدهد. رایجترین دلیل آن بازی نادرست انسان با تولهگربهها با استفاده از دست خودشان است.
این کار باعث تحریک بیش از حد و تشویق به بازی خشن میشود، بدون اینکه تلاشی برای کنترل آن صورت بگیرد. در طبیعت، مادر گربه (کوئین) به بچههایش یاد میدهد که چطور شدت بازی را کنترل کنند. اما گربههایی که این آموزش طبیعی را دریافت نکردهاند، ممکن است در بزرگسالی هم بازیهای پرخاشگرانهای با انسان داشته باشند.
برخی گربهها حتی ممکن است از پشت مبل بیرون بپرند و به پای صاحبشان حمله کنند؛ رفتاری که وقتی انسان بهسرعت واکنش نشان میدهد (مثلاً پا را میکشد یا میدود)، شبیه رفتار شکار میشود و گربه را بیشتر تحریک میکند.
برای پیشگیری:
- از همان سنین پایین، بازی را با اسباببازی انجام دهید، نه با دست یا پا.
- مثل توپ پینگپنگ یا اسباببازیهای چوبماهیگیری که در آن گربه دنبال یک وسیلهی متحرک میدود، نه اعضای بدن.
- محیط گربه را با فعالیتهای ذهنی و فیزیکی بهتر کنید.
- امکان بالا رفتن، کاوش و دسترسی کنترلشده به فضای بیرون را فراهم کنید.
- رفتار خشن را با تنبیه پاسخ ندهید، بلکه بیتفاوت و آرام باشید و از محیط خارج شوید تا آن رفتار تشویق نشود.
۳. پرخاشگری ناشی از نوازش بیش از حد
برای صاحبان گربه که عاشق نوازش کردن حیوانشان هستند، این نوع پرخاشگری میتواند گیجکننده و حتی ناراحتکننده باشد؛ چرا که گربه خودش سراغ نوازش میآید، اما ناگهان با گاز یا چنگ حمله میکند. این رفتار معمولاً زمانی اتفاق میافتد که گربه به نوازش علاقه دارد، اما تحمل تماس زیاد یا شدید در بخشهای مختلف بدنش را ندارد.
یک گربه بالغ ممکن است برای مدت کوتاهی نوازش ملایم را بپذیرد، اما خیلی سریع تحریک یا خسته شود و بهصورت ناگهانی حمله کند. در برخی موارد، گربهها دچار تضاد بین لذت و خطر میشوند؛ یعنی بهقدری آرام شدهاند که حس آسیبپذیری به آنها دست میدهد و بهصورت ناگهانی واکنشی دفاعی یا پرخاشگرانه نشان میدهند. این هم یک مکانیسم غریزی بقا است که برای محافظت در برابر تهدیدهای احتمالی عمل میکند.
برای مدیریت این وضعیت:
- به علائم هشداردهنده گربه مثل تکان دادن دم، چرخاندن گوشها یا سفت شدن بدن توجه کنید.
- از نوازش طولانی یا لمس نواحی حساس مثل شکم، سینه یا کمر خودداری کنید.
- فقط وقتی که گربه خودش تمایل نشان داد، او را برای مدت کوتاه نوازش کنید.
۴. پرخاشگری ناشی از درد
گربهای که دچار بیماری یا ناراحتی جسمی باشد، ممکن است بیاختیار و ناگهانی رفتار تهاجمی نشان دهد. دلیلش این است که آستانهی تحملش پایین آمده و در بیشتر موارد، درد، ناراحتی یا تحریکپذیری را تجربه میکند.
این نوع پرخاشگری معمولاً زمانی بروز میکند که لمس بدن گربه، با درد همراه باشد یا او پیشاپیش انتظار آن درد را داشته باشد، بنابراین واکنش گربه بهخاطر تجربه یا پیشبینی درد است.
برخی بیماریهای رایج که با پرخاشگری همراه هستند، عبارتاند از:
- آرتروز یا مشکلات مفصلی (DJD)
- پرکاری تیروئید
- بیماریهای دهان و دندان
- اختلالات عصبی
برای کنترل این نوع پرخاشگری باید:
- حتماً با دامپزشک مشورت کنید.
- مدیریت درد با دارو یا درمانهای مکمل را در نظر بگیرید.
- از لمس نواحی دردناک (مخصوصاً در بیماری مفصلی) پرهیز کنید.
۵. پرخاشگری انتقالیافته
گاهی گربه دچار تنش یا ناکامی میشود اما چون نمیتواند مستقیماً با عامل آن برخورد کند، عصبانیت خود را به سمت هدفی نزدیک مثل انسان یا حیوان خانگی دیگر تخلیه میکند.
مثالهای رایج:
- دیدن گربهی غریبه از پشت پنجره و ناتوانی در بیرون کردن آن
- گرفتن گربه در میانهی دعوا با گربهای دیگر
- ترسیدن از صدای بلند ناگهانی که باعث اضطراب و پرخاش شود
برای پیشگیری:
- تا حد امکان عامل استرس را شناسایی و به دنبال کاهش استرس در گربهها باشید.
- اگر گربهی دیگری عامل تنش است، با نصب پرده یا چسباندن پوشش مات به قسمت پایینی پنجره، دید را محدود کنید.
- در خانههایی با چند گربه، منابع (مثل ظرف غذا، جای خواب، اسباببازی) را برای همه آزاد و در دسترس قرار دهید.
- از ایجاد سروصدا، مهمانهای شلوغ یا تغییرات ناگهانی در محیط پرهیز کنید.
۶. پرخاشگری مادرانه
این نوع پرخاشگری کمتر دیده میشود، اما بعضی گربههای ماده (ملکه) که تازه زایمان کردهاند و به بچهگربهها شیر میدهند، ممکن است هنگام نزدیک شدن افراد، رفتاری خشن یا تهاجمی از خود نشان دهند.
برای کاهش این رفتار و کاهش استرس مادر و تولهها:
- رفتوآمد مهمانها را محدود کنید.
- محیطی آرام، ایمن و بدون استرس برای لانه مادر فراهم کنید.
- بوی لانه را تغییر ندهید یا زیاد دستکاری نکنید.
- وقتی کسی قصد لمس تولهها را دارد، رفتار ملکه را زیر نظر داشته باشید و فقط در صورت آرام بودن او اجازه تماس بدهید.
علاوه بر پرخاشگری نسبت به انسان، گربهها در خانههایی که بیش از یک گربه وجود دارد، ممکن است نسبت به همدیگر نیز رفتار پرخاشگرانه داشته باشند.
پرخاشگری میان گربهها
پرخاشگری بین گربهها میتواند دلایلی مانند درگیری، ترس، بازی یا پرخاشگری انتقالیافته داشته باشد. همچنین گاهی با ورود گربهای جدید یا جدا شدن یکی از گربهها به دلیل بستری شدن در دامپزشکی، این رفتار تشدید میشود.
با اینکه بسیاری از صاحبان گربه فکر میکنند «هرچه تعداد بیشتر، بهتر»، باید دانست که گربهها حیواناتی قلمروطلب و نسبتاً منزوی هستند و معمولاً بهراحتی گربهی جدیدی را در قلمرو خود نمیپذیرند. درگیری بین گربهها، بهویژه زمانی که نسبت فامیلی ندارند یا در دوران حساس رشد با هم اجتماعی نشدهاند، کاملاً رایج است.
بر اساس گزارشها، درگیری گربهها در خانهی مشترک حداقل ماهی یکبار دیده میشود. این درگیریها اغلب پنهانی و ظریف هستند، اما میتوانند موجب ناراحتی شدید روانی و مشکلات رفتاری شوند.
مثلاً گربهای که مرتب از دسترسی به منابع مهم (مثل غذا، جعبه خاک، جای خواب) منع میشود، ممکن است دچار استرس مزمن شود. این استرس طولانی میتواند خطر بیماریهایی مثل سیستیت ایدیوپاتیک (التهاب مثانه با منشاء نامشخص) یا ریزش موی عصبی را افزایش دهد.
تماس اجتماعی بین مادر و تولهها برای رشد طبیعی رفتاری و احساسی ضروری است. مطالعات (Seitz، ۱۹۵۹) نشان دادهاند که گربههایی که از مراقبت مادرانه محروم بودهاند، بیشتر در معرض بروز رفتارهای ترسناک یا پرخاشگرانه نسبت به سایر گربهها قرار دارند و توانایی یادگیری کمتری از خود نشان میدهند.
راههای پیشگیری از پرخاشگری بین گربهها
- هنگام آوردن گربهی جدید، معارفه تدریجی و کنترلشده بسیار مهم است.
- تحقیقات متعدد تأکید دارند که مواجههی مثبت زودهنگام با سایر گربهها (در دوران حساس رشد) نقش زیادی در افزایش سازگاری و ایجاد پیوندهای اجتماعی در آینده دارد.
- استفاده از محصولات فرمونی (مثل اسپری یا دیفیوزرهای آرامبخش) میتواند در کاهش تنش و تسهیل فرایند آشنایی کمککننده باشد.
برای پیشگیری از درگیری، باید محیط خانه بهگونهای تنظیم شود که:
- گربهها بتوانند آزادانه در فضا پراکنده شوند.
- رقابت برای منابع کاهش یابد.
- احساس امنیت و اعتماد به نفس در هر گربه افزایش یابد.
- احساسات منفی، تحریکپذیری و استرس به حداقل برسد.
نتیجهگیری
هر نوع پرخاشگری میتواند خطرناک و برای صاحبان گربه، چالشبرانگیز باشد. با اینکه پرخاشگری در گربهها در دستهبندیهای مختلف تعریف میشود، اما اغلب آنها ریشه در ترس، ناامیدی، بازی اشتباه یا علائم بیماری گربه دارند.
درمان بیشتر انواع پرخاشگری نیازمند تغییرات رفتاری و محیطی است، ولی معمولاً در ابتدا باید توسط دامپزشک بررسی شود تا مشکلات جسمی احتمالی رد شوند. تشخیص و درمان پرخاشگری در گربهها کار سادهای نیست و بهتر است با رفتارشناس حرفهای حیوانات مشورت شود تا یک برنامهی درمانی اختصاصی برای گربهتان طراحی کند.
